Hatutan.com, (17 Setembru 2025), Díli– Bankada lima (5) iha Parlamentu Nasionál konkorda hodi halakon pensaun mensal vitalísia hodi haktuir ba ejijensia manifestante husi Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) nian.

Iha diálogu ne’ebé hala’o iha Parlamentu Nasionál, Kuarta (17/09/2025), entre reprezentante EUTL ho Bankada CNRT, PD, FRETILIN, KHUNTO no Bankada PLP hamosu akordu ida entre parte sira hodi haktuir ba ejijensia EUTL nian mak hanesan;
- Halakon pensaun mensál vitalísia, revoga no modifika lejizlasaun relevante ho diskusaun iha Asembleia Jerál hahú iha loron 25 fulan-Setembru tinan 2025
- Halo revizaun bá lei kona-bá liberdade reuniaun no manifestasaun nian
- Durante debate kona-bá Orsamentu Jerál Estadu nian, envolve iha diskusaun sériu ho Governu atu garante finansiamentu adekuadu bá setór produtivu sira
“Bankada parlamentár sira husi CNRT, FRETILIN, PD, KHUNTO, no PLP, hafoin enkontru ho portavós husi manifestante sira hotu ne’ebé reprezenta asosiasaun estudante universitáriu sira, kompromete atu dezenvolve no promové inisiativa lejizlativa sira tuir mai ne’e.” sita karta deklarasuan ne’ebé asina husi Bankada lima iha PN ho reprezentante EUTL nian.
Iha deklarasaun akordaun ne’e Bankada Parlamentu Nasionál mós husu kompromisu EUTL atu hapara temporariamente manifestasaun sira, hodi fó tempu bá Parlamentu Nasionál halo nia servisu ho situasaun hakmatek.
Deklarasaun akordu entre Bankada Parlamentár no EUTL ne’e asina husi reprezentante Bankada ho reprezentante EUTL maka hanesan;
- Bankada CNRT reprezenta husi Deputadu Patrocinio Fernandes
- Bankada FRETILIN reprezenta husi Deputada Nurima Ribeiro Alkatiri
- Bankada PD reprezenta husi Deputadu Manuel Henrique Noronha
- Bankada KHUNTO reprezenta husi Deputadu António Verdiál de Sousa
- Bankada PLP reprezenta husi Deputada Maria Angelina Sarmento
Reprezentante EUTL mak hanesan;
- Natalizio Mauno Maritns UNTL
- Francelina áurea Freitas UNPAZ
- Marcelio dos Santos UNDIL
- José da Costa Sura UNITAL
- Fernando M. do Andrade Portavós EUTL
- Caetano da Cruz UNPAZ
- Cristovão Mauto UNTL
“Ita halo akordu para nune’e ita hotu bele hatene katak iha sa loron maka atu halo debate, hodi halakon lei pensaun vitalísia, ne’ebé fó benefisiu de’it bá Deputadu sira ho eis-titulár sira,” reprezentante EUTL Cristovão Mauto hateten.
Iha fatin hanesan Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Alexandrino Afonso Nunes, husu manifestante sira fó tempu bá Parlamentu Nasionál atu halo nia servisu tuir akordu ne’ebé asina ona iha leten.
“Projetu lei ne’e tama bá meza Parlamentu no meza sei baixa bá komisaun, ita atu debate ne’e iha loron 25 fulan-Setembru, semana oin. Pontu sira ne’e ita halo akordu hamutuk, pelemenus imi simu bá depois, prosesu ne’e kuandu la’o ona rezultadu iha,” Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál Alexandrino Afonso Nunes hateten iha Sala Konferénsia PN.
Nia hatutan ezijénsia EUTL ne’e Parlamentu Nasionál tau konsiderasaun, no sei rezolve ezijénsia ne’e tuir ida-idak nian no tuir tempu ne’ebé maka iha.
Rona tiha rezultadu enkontru no akordu ne’ebé asina entre Bankada PN lima ho reprezentante EUTL, estudante lubun boot ne’ebé hariik hein iha resintu Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) ho ksolok hakilar no dahur hodi espresa sira-nia vitória iha luta foun kontra desizaun PN.
Estudante sira organiza malu ho hakmatek hodi hlao kontinensia ba Bandeira RDTL no ho orden hananu inu nasionál “Pátria”.
Inu nasionál “Pátria,” ho nia kompozitór hosi poeta saudozu Francisco Borja da Costa no múzika hosi Afonso Redentor Araújo. Adota uluk iha tinan 1975 no ofisialmente adota fali iha 20 fulan-Maiu tinan 2002 nu’udár loron restaurasaun independénsia Timor-Leste nian.
Durante loron tolu, hahú hosi Segunda-Kuarta (15-17/09/2025) manifestante sira kontra maka’ás desizaun PN nian sosa karreta unidade 65 ba Deputadu na’in-65, ejize halakon Leí Pensaun mensal vitálisia, alterasaun lei manifestasaun 100 metru no aloka orsamentu ba setór produtivu ho porsentu boot.
Mézmu loron manas no Polísia mantein sira-nia barikade iha Parlamentu Nasionál oin, maibé manifestante sira lalakon sira-nia esperitu luta hodi hakilar no ejize ba PN tenke rona sira nia aspirasaun hodi halakon lalais Lei Mensal Pensaun Vitálisia no ejize diálogu ho reprezentan povu iha Uma Fukun PN.
Segundu Komadante Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Komisáriu Polísia Pedro Belo nafatin iha terrenu hodi akompaña akalma manifestante sira no fó hanoin ba manifestante sira atu kontrola malu no evita anarkizmu.
“Vitória ida ne’e sai vitória ida sai istoria, uluk imi nia maun sira mak iha duni palku ida ne’e hakilar luta, maibé la iha final maibé luta ohin ne’e ita boot sira nian, povu nian. Horiseik, iha situasaun ida ne’ebé maka’ás maibé ita-boot sira kontrola emosaun, ita hamutuk asegura hodi luta hetan vitória ida-ne’e,” Komisáriu Polísia Pedro Belo lia-tun ba manifestante sira hafoin akompaña portavós EUTL ba diálogu ho PN.
Komandu PNTL hateten úniku dalan diálogu mak solusaun ba problema no ohin loron joven sira iha manifestasaun ne’e fó ezemplu diak koopera ho autoridade seguransa di’ak tebes.
“Horiseik, gas lakrimojéniu lubuk ida mak kona ita-boot sira, kona mós jornalista sira, inklui Polísia sira, maibé hamutuk nafatin, hodi halo diálogu ho deputadu sira ho diak tebes, ita hasoru no hetan vitória ida ne’e,” Pedro Belo hateten.
Martino Gonçalves Araújo hanesan ativista direitu umanu hateten sira-nia parte iha dever tomak atu kontribui ba manifestante sira maske nia la partisipa iha manifestasaun direita, maibé liu husi apoiu hahan, bee hodi augenta ba manifestante sira hodi mantein kontra desizaun PN ne’ebé la justu ba nia povu no rai ida ne’e.
“Saida mak ha’u iha tuir kapasidade hodi kontribui ba rai doben Timor-Leste ida ne’e, ema hotu iha direitu no liberdade espresaun hodi halo demostrasaun hodi evita hamosu anarkizmu, nune’e mós husu Polísia sira hanesan lutu ba nasaun atúa manifestante ho kalma,” Martino Gonçalves Araújo hateten.
Martino Gonçalves hanesan joven voluntariamente organiza nia maluk joven sira seluk hodi apoiu hahan, bee aqua ba manifestante sira hodi han hemu durante manifestasaun kontra PN.
Jornalista : Zita Menezes/Juvinal Cabral dos Santos
Leave a Reply